Shloka 99 - Sri Varadarajastava

        Click on the image to open:

       देहाद्वदन्ति जननं मुनयस्तिलानां देवेन्द्रवन्द्यचरणाम्बुज तावकीनात् ।    नारायणैतदुचितं प्रकटीकरोति नासाभिधानमिह दिव्यतिलप्रसूनम् ॥९९॥

T: Oh Nārāyaṇa, one whose lotus feet are worshipped by even Devendra, sages state that this creation was made from the sesame seeds of Your being. Your nose is like the Sesame flower, whose exhalation is the cause of this creation anyway!

Explanation:  A lovely nose has been compared by poets to the very shapely Sesame flower.  The sages have stated that the Sesame seeds in the Supreme Being's body formed the seed of all creation. Thus the poet makes an apt connection between what the scriptures state and the fact that the Lord's nose resembles a Sesame flower.

व्याकरणांशाः
मूलम्
देहाद्वदन्ति जननं मुनयस्तिलानां देवेन्द्रवन्द्यचरणाम्बुज तावकीनात् ।
नारायणैतदुचितं प्रकटीकरोति नासाभिधानमिह दिव्यतिलप्रसूनम् ॥९९॥
पदच्चेदः
देहात्, वदन्ति, जननम्, मुनयः तिलानाम्, देव- इन्द्र-वन्द्य-चरण-अम्बुज, तावकीनात्, नारायण, एतत्, उचितम्, प्रकटी-करोति, नास-अभिधानम्, इह, दिव्य-तिल-प्रसूनम्
सन्धयः
देहात्+वदन्ति, एतत्+उचितम्= झलां जशोऽन्ते
जननम्, तिलानाम्,उचितम्= मोऽनुस्वारः
मुनयः+तिलानाम्= ससजुषो रुः, खरवसानयोर्विसर्जनीयः, विसर्जनीयस्य सः
चरण+अम्बुज, नास-अभिधानम्= अकः सवर्णे दीर्घः
नारायण+एतत्= वृद्धिरेचि
आकाङ्क्षा-अन्वयः
देव-इन्द्र-वन्द्य-चरण-अम्बुज! नारायण! तावकीनात् देहात् तिलानाम् जननम् मुनयः वदन्ति| इह एतत् नास-अभिधानम् दिव्य-तिल-प्रसूनम् उचितम् प्रकटी-करोति
Oh! One whose lotus feet are worshipped by even Devendra,Nārāyaṇa, the sages affirm that from Your body, out of the Seasame seeds manifested therein, came this creation. In this context, the comely shape of Your nose like a Sesame flower testifies this theory since Your exhaled breath brings forth all creation!
सुबन्तप्रक्रिया
देहात्, तावकीनात् = अ, पुं, ५.१, ङसिँ, टाण्गसिण्गसामिनात्स्याः, अकः सवर्णे दीर्घः
जननम्
मुनयः तिलानाम्
देव- इन्द्र-वन्द्य-चरण-अम्बुज, नारायण = अ, पुं, १.१ सम्बोधनम् , एङ्ह्रस्वात् सम्बुद्धेः
एतत् = एतद्, नपुं, १.१, सुँ, स्वमोर्नपुंसकात्, वाऽवसाने
उचितम्, इह= अव्ययम्
नास-अभिधानम्, दिव्य-तिल-प्रसूनम् = अ, नपुं, १.१, सुँ, अतोऽम्, अमि उर्वः
तिङन्तप्रक्रिया
वदन्ति= वद्, भ्वादिः, परस्मैपदी, लट्, प्रथमपुरुषः, बहुवचनम्
प्रकटी-करोति= कृ, तनादिः, परस्मैपदी, लट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
समासाः, तद्धिताः, कृदन्ताः
देव-इन्द्र-वन्द्य-चरण-अम्बुज= देवानाम् इन्द्रः ६तत्, तेन वन्द्यम् ३तत्, वन्द्यम् चरणम् कर्मधारयः, चरणम् अम्बुजमिव उपमानोत्तरपदकर्मधारयः, -अम्बुजम् यस्य सः, हे, समानाधिकरणबहुव्रीहिः
तिलानाम्= तव इदम् युष्मद्'खञ्'(४-३-१) तद्धितः
नारायण= नारा जलं अयनं स्थानं यस्य सः, बहुव्रीहिः
प्रकटी-करोति= नामधातुः
नास-अभिधानम्= नासस्य अभिधानम् ६तत्
दिव्य-तिल-प्रसूनम्= दिव्यं तिलेन प्रसूनम् (३तत्) कर्मधारयः

Shloka 98 - Sri Varadarajastava

        Click on the image to open:

       सञ्चारशालि तव निःश्वसिते समाप्तवेदेतिहासवपुषि द्विपशैलनाथ ।    नाभीसरोरुहनवारुणमण्डले च मन्ये मधुव्रतकुलं मधुविद्ययोक्तम् ॥९८॥

T:  Oh Gajaśailanātha Śrī Varadarāja, all the Vedas and Itihāsas have taken the form of Your body.     So between Your entire form and Your lotus-shaped navel, it appears that a swarm of bees is hovering all over gathering the nectar from the Vedas blossoming in Your entire form, finally depositing it as honey in their home i.e.Your navel. This is the Madhuvidyā that is mentioned in the scriptures!

Explanation:  The Chandogyaupaniṣad describes the Madhuvidyā. The bees hover from flower to flower of many varieties and gather nectar. Finally they deposit the honey i.e. all their collection, in their Maṇḍala (honeycomb). Thus they can be seen darting back and forth between their honeycomb and the flowers. Since the Lord's outgoing breath creates the Vedas, they blossom throughout His body.  The lotus navel is the reddish-hued Maṇḍala (honeycomb). The bees that keep hovering around are busy in their Madhuvrata. This is the poet's imagination.

व्याकरणांशाः
मूलम्
सञ्चारशालि तव निःश्वसिते समाप्तवेदेतिहासवपुषि द्विपशैलनाथ ।
नाभीसरोरुहनवारुणमण्डले च मन्ये मधुव्रतकुलं मधुविद्ययोक्तम् ॥९८॥
पदच्चेदः
सञ्चार-शालि, तव, निःश्वसिते, समाप्त-वेद-इतिहास-वपुषि, द्विप-शैल-नाथ-नाभी-सरोरुह-नव-अरुअमण्डले, च, मन्ये, मधु-व्रत-कुलम्, मधु-विद्यया, उक्तम्
सन्धयः
वेद+इतिहास, मधु-विद्यया+उक्तम्= आद्गुणः
नव+अरुण= अकः सवर्णे दीर्घः
मधु-व्रत-कुलम्= मोऽनुस्वारः
आकाङ्क्षा-अन्वयः
द्विप-शैल-नाथ, तव निःश्वसिते समाप्त-वेद-इतिहास-वपुषि नाभी-सरोरुह-नव-अरुअमण्डले च मधु-विद्यया उक्तम् मधु-व्रत-कुलम् सञ्चार-शालि मन्ये
Oh Lord of the elephant hill, by Your breath is created the entire body of Vedas and Itihāsas that have become flowers all over Your form. Thus, between these flowers and the honeycomb of the reddish-hued navel of Yours are the busy bees swarming whom I consider to be practising the Madhuvidyā as stated in the scriptures.
सुबन्तप्रक्रिया
सञ्चार-शालि = इ, नपुं, २.१, अम्, स्वमोर्नपुंसकात्
तव= युषम्द्, युषम्दस्मद्भ्यां ङसोऽश्, तवममौ ङसि, अतो गुणे, शेषे लोपः
निःश्वसिते= अ, नपुं, ७.१, ङि, आद्गुणः
समाप्त-वेद-इतिहास-वपुषि= स्, नपुं, ७.१, ङि, आद्गुणः, आदेशप्रत्यययोः
द्विप-शैल-नाथ= अ, पुं, १.१ सम्बोधनम्, एङ्ह्रस्वात् सम्बुद्धेः
नाभी-सरोरुह-नव-अरुणमण्डले= अ, नपुं, ७.१, ङि, आद्गुणः
च= अव्ययम्
मधु-व्रत-कुलम्, उक्तम्= अ, नपुं, २.१, अम्, अतोऽम्, अमि पूर्वः
मधु-विद्यया= आ, स्त्री, ३.१, टा, आण्गि चापः, एचोऽयवायावः
तिङन्तप्रक्रिया
मन्ये= मन्, दिवादिः, आत्मनेपदी, लट्, उत्तमपुरुषः, एकवचनम्
समासाः, तद्धिताः, कृदन्ताः
सञ्चार-शालि= संचारे शीलः यस्य तत् तद्धितः
समाप्त-वेद-इतिहास-वपुषि= समापः वेदः कर्मधारयः, वेदश्च इतिहासश्च वेदैतिहासौ, तौ एव वपुः अवधारणापूर्वपदकर्मधारयः, तस्मिन्
द्विप-शैल-नाथ= द्विप इव शैलः उपमानकर्मधारयः, तस्य नाथः, हे, ६तत्
नाभी-सरोरुह-नव-अरुणमण्डले= नाभी सरोरुह इव कर्मधारयः, नवम् अरुणम् नवारुणम् कर्मधारयः, सरोरुहम् नवारुणम् कर्मधारयः, तस्य मण्डलम्, तस्मिन् ६तत्
मधु-व्रत-कुलम्= मधुविद्या व्रतम् कर्मधारयः, मधुविद्या यस्य कुलस्य, बहुव्रीहिः
मधु-विद्यया= मधुसञ्चयनं इति विद्या सम्भावनाकर्मधारयः, तया

Shloka 97 - Sri Varadarajastava

        Click on the image to open:

       निःश्वासमन्दमलयानिलकन्दलेन निर्हारिणा बहुतरेण च सौरभेण ।        नासापुटौ नलिनलोचन ते मनोज्ञौ मन्ये सदैव मधुमाधवयोर्निवासौ ॥९७॥ 

T:  Oh lotus-eyed Śrī Varadarāja, the gentle breeze of Your exhaled breath is like the tender breeze that heralds spring. The fragrance emanating from Your breath is attractive and powerful. Thus Your nostrils are so beautiful. They seem to be home to the Caitra and Vaiśakha months of spring!

Explanation: Madhu is a synonym for the month of Caitra. Mādhava is a synonym for the month of Vaiśakha. This is mentioned in some dictionaries. The gentle Malaya breeze blows northward from the mountains during the month of Caitra. The month of Vaiśakha is the season for the blooming of all flowers which then send out a powerfully attractive fragrance. The poet imagines that the Lord's exhaled breath is like the gentle Malaya breeze of Caitra/early spring, and the fragrance of the Lord's breath is the heady fragrance of Vaiśakha blooms. This Atiśayokti  is Utprekṣālaṅkāra.

व्याकरणांशाः
मूलम्
निःश्वासमन्दमलयानिलकन्दलेन निर्हारिणा बहुतरेण च सौरभेण ।
नासापुटौ नलिनलोचन ते मनोज्ञौ मन्ये सदैव मधुमाधवयोर्निवासौ ॥९७॥
पदच्चेदः
निःश्वास-मन्द-मलय-अनिल-कन्दलेन, निर्-हारिणा, बहुतरेण, च, सौरभेण, नासा-पुटौ, नलिन-लोचन, ते, मनोज्ञौ, मन्ये, सदा, एव, मधु-माधवयोः, निवासौ
सन्धयः
मलय+अनिल= अकः सवर्णे दीर्घः
सदा+एव= वृद्धिरेचि
आकाङ्क्षा-अन्वयः
नलिन-लोचन, ते नासा-पुटौ निःश्वास-मन्द-मलय-अनिल-कन्दलेन निर्-हारिणा बहुतरेण च सौरभेण मनोज्ञौ सदा एव मधु-माधवयोः निवासौ मन्ये
Oh lotus-eyed Lord ! I consider Your two nostrils, exhaling the gentle early spring breeze of Malaya, and spreading widely the fragrance of spring flowers, to be the permanent residence of the months of Madhu=Caitra and Mādhava=Vaiśakha.
सुबन्तप्रक्रिया
निःश्वास-मन्द-मलय-अनिल-कन्दलेन = अ, नपुं, ३.१, टा, टाङसिङसामिनात्स्याः, आद्गुणः
बहुतरेण, सौरभेण= अ, नपुं, ३.१, टा, टाङसिङसामिनात्स्याः, आद्गुणः, रषाभ्यां नो णः, अट्कुप्वाङ्नुम्व्यवायेपि
निर्-हारिणा= न्, नपुं, ३.१, टा, रषाभ्यां नो णः, अट्कुप्वाङ्नुम्व्यवायेपि
च, सदा, एव = अव्ययम्
नासा-पुटौ, मनोज्ञौ, निवासौ = अ, पुं, १.२, औ, नादिचि, व्रिद्धिरेचि
नलिन-लोचन = अ, पुं, १.१ सम्बोधनम्, सुँ, एङ्ह्रस्वात् सम्बुद्धेः
ते = युष्मद्, ६.१, ङस्, अन्वादेशे तेमयावेकवचनस्य
मधु-माधवयोः= अ, पुं, ६.२, ओस्, ओसि च, एचोऽयनायावः, ससजुषो रुः, खरवसानयोर्विसर्जनीयः
तिङन्तप्रक्रिया
मन्ये= मन्, दिवादिः, आत्मनेपदी, लट्, उत्तमपुरुषः, एकवचनम्
समासाः, तद्धिताः, कृदन्ताः
निःश्वास-मन्द-मलय-अनिल-कन्दलेन=मंलयस्य अनिलः ६तत्. मन्दः अनिलः कर्मधारयःः निश्वासस्य मन्दमलयानिलः ६तत्, तस्य कन्दलम् ६तत्. तेन
निर्-हारिणा= निर् हारिन्, तेन प्रादितत्पुरुषः
बहुतरेण= बहु-तरप् तद्धितः
नासा-पुटौ= नासायाः पुटौ ६तत्
नलिन-लोचन लैनमिव लोचनम् यस्य सः उपमानबहुव्रीहिः, हे
मनोज्ञौ= मनसा जानाति, तौ अन्तर्भूतण्यर्थे ज्ञा + कः

Shloka 96 - Sri Varadarajastava

        Click on the image to open:

       आतन्वतामवयवेषु गतागतानि युक्तात्मनां वरद यौवचक्षुषां च ।     विश्रान्तिभूर्विधुकरप्रकरावदाता मन्दस्मितच्छविरियं तव मां पुनातु॥ ९६॥ 

T:  Oh  Lord, Śrī Varadarāja, the minds of the Yogis and the eyes of young damsels dart here and there within Your form. For them all, the resting place is Your cooling, fulfilling smile that is white and radiant like moonlight. May that protect me! 

Explanation: As the minds of the meditator Yogis are constantly engrossed in the Lord's form, they are moving about all over the Lord's form. Similarly, the eyes of the love-stricken damsels are constantly hovering all over the Lord's form, delighting in its beauty.  These Yogis' minds and damsels' eyes both need a suitable place for resting once in a while.  That place is the Lord's delightful smile. That smile is lustrous white like the rays of moonlight.  The poet pleads that the smile may protect him. This is Upamālaṅkāra.

व्याकरणांशाः
मूलम्
तन्वतामवयवेषु गतागतानि युक्तात्मनां वरद यौवचक्षुषां च ।
विश्रान्तिभूर्विधुकरप्रकरावदाता मन्दस्मितच्छविरियं तव मां पुनातु॥ ९६॥
पदच्चेदः
तन्वताम्, अवयवेषु, गत-आगतानि युक्त-आत्मनाम्, वरद, यौव-चक्षुषाम्, च, विश्रान्तिभूः, विधुकर-प्रकर-अवदाता मन्द-स्मित-छविः इयम्, तव, माम्, पुनातु
सन्धयः
गत-आगतानि, युक्त-आत्मनाम्, प्रकर-अवदाता= अकः सवर्णे दीर्घः
युक्त-आत्मनाम्, यौव-चक्षुषाम्, इयम्, माम् = मोऽनुस्वारः
विश्रान्तिभूः+विधुकर, छविः+इयम्=ससजुषो रुः
स्मित-छविः= छे च, स्तोः श्चुना श्चुः
आकाङ्क्षा-अन्वयः
वरद! युक्त-आत्मनाम् यौव-चक्षुषाम् तव अवयवेषु गत-आगतानि तन्वताम् च विश्रान्तिभूः विधुकर-प्रकर-अवदाता इयम् मन्द-स्मित-छविः माम् पुनातु
Oh Lord Varada! The minds of those meditators focussed in the Atman, the of those damsels attracted to Your beauty, roaming constantly all over Your form - their resting place is this moonlight-like white, lustrous, cool smile of Yours, and may it protect me!
सुबन्तप्रक्रिया
तन्वताम् = त्, पुं, ६.३, आम्
अवयवेषु= अ, पुं, ७.३, सुप्, बहुवचने झल्येत्, आदेशप्रत्यययोः
गत-आगतानि युक्त-आत्मनाम्= न्, पुं, ६.३, आम्
वरद= अ, पुं, १.१ सम्बोधनम्, सुँ, एङ्ह्रस्वात्सम्बुद्धेः
यौव-चक्षुषाम्= अ, पुं, ६.३, आम्
च = अव्ययम्
विश्रान्तिभूः= ऊ, पुं, १.१, सुँ, ससजुषो रुः, खरवसानयोर्विसर्जनीयः
विधुकर-प्रकर-अवदाता मन्द-स्मित-छविः =इ, स्त्री, १.१, सुँ, ससजुषो रुः, खरवसानयोर्विसर्जनीयः
इयम्= इदम्, स्त्री, १.१, सुँ, इदमो मः, यः सौ, हल्ङ्याब्भ्यो दीर्घात्सुतिस्यप्क़्रितं हल्
तव= युष्मद्, ६.१, ङस्, युष्मदस्मद्भ्यां ङसोऽश्, तवममौ ङसि, अतो गुणे, शेषे लोपः
माम्= अस्मद्, २.१, अम्, ण्गे प्रथमोरम्, त्वमावेकवचने, अतो गुणे, द्वितीयायां च, अकः सवर्णे दीर्घः, अमि पूर्वः
तिङन्तप्रक्रिया
पुनातु= पुन्, भ्वादिः, परस्मैपदी, लट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
समासाः, तद्धिताः, कृदन्ताः
गत-आगतानि = गतश्च आगतश्च तयोः समाहारः, तानि
युक्त-आत्मनाम्= आत्म्मनि युक्तः तेषाम् = ७तत्
वरद= वरं ददाति, हे, उपपदसमासः
यौव-चक्षुषाम्= युवस्य भावः, तद्धितः, यौव्नां चक्षुः, तेषाम् ६ तत्
विश्रान्तिभूः= विश्रान्तेः भूः ६तत्
विधुकर-प्रकर-अवदाता = विधोः करः ६तत्, तस्य प्रकरः ६तत्, तस्य अवदाता ६तत्
मन्दं स्मितं यस्य सः, मन्दस्मितः बहुव्रीहिः, तस्य छविः=६तत्

Shloka 95 - Sri Varadarajastava

        Click on the image to open:

       सिद्धौषधं जयति तेऽधररत्नपात्रे तापत्रयी झटिति मुञ्चति येन सिक्तम् ।      मन्ये तुषारकिरणं गुणलेशयोगादस्यैव वारिजविलोचन कल्कपुञ्जम् ॥९५॥

T:  Oh lotus-eyed  Lord, Śrī Varadarāja, Your gemlike lips are like the vessel is which is Siddhauṣadha, a surefire medicine for all ills. The Jiva bathed in that antidote is cleansed of the Tāpatrayam. A trace of that medicine's effectiveness is found in the moon on account of his being     the waste residue left in the crucible after extracting the medicine. 

Explanation: The Lord's gentle smile on His lips is the supreme remedy and antidote for all worldly ills called Tāpatrayam. Anything touched or wetted by that supreme smile sees that worldly ills leave it scattered instantly.  In Tāpatrayam, the one element of physical ills is addressed by the moon known for his healing effects. This is attributed by the poet to the moon holding perhaps the waste residue from the crucible wherein the Lord's supreme medicine was prepared. 

When oil is extracted from seeds, the waste residue is roughage holding but a tiny bit of the valuable oil. The waste left after extracting the essence is the residue called कुल्क.  The poet exclaims that the moon himself, being merely the waste residue, is so effective in curing physical ills and giving much joy. Then imagine how delightful is the effect of the core essence, i.e. the Lord's smile! 

व्याकरणांशाः
मूलम्
सिद्धौषधं जयति तेऽधररत्नपात्रे तापत्रयी झटिति मुञ्चति येन सिक्तम् ।
मन्ये तुषारकिरणं गुणलेशयोगादस्यैव वारिजविलोचन कल्कपुञ्जम् ॥९५॥
पदच्चेदः
सिद्धौषधम्, जयति, ते, अधर-रत्न-पात्रे, तापत्रयी, झटिति, मुञ्चति, येन, सिक्तम्, मन्ये, तुषार-किरणम्, गुण-लेश-योगात्, अस्य, एव, वारिज-विलोचन, कल्क-पुञ्जम्
सन्धयः
सिद्धौषधम्, तुषार-किरणम्= मोऽनुस्वारः
ते+अधर-रत्न-पात्रे= एङः पदान्तादति
गुण-लेश-योगात्+अस्य= झलां जशोऽन्ते
अस्य+एव= व्रिद्धिरेचि
आकाङ्क्षा-अन्वयः
वारिज-विलोचन ! ते अधर-रत्न-पात्रे सिद्धौषधम् जयति येन सिक्तम् तापत्रयी झटिति मुञ्चति| अस्य एव कल्क-पुञ्जम् गुण-लेश-योगात् तुषार-किरणम् मन्ये
Oh Lord with lotus-eyes, Your lips are the gem-vessel holding the Siddhauṣadha, a surefire medicine for all ills, being anointed with which all the three ills of the world are dispelled. I think that the moon, with his curative effect, is just the the waste residue left after extracting this essence!
सुबन्तप्रक्रिया
सिद्ध+ओषधम् = वृद्धिरेचि
सिद्धौषधम्, सिक्तम् = अ, नपुं, १.१, सुँ, अतोऽम्, अमि उर्वः
ते = युष्मद्, ६.१, ङस्, अन्वादेशे तेमयावेकवचनस्य
अधर-रत्न-पात्रे=अ, नपुं, ७.१, ङि, आद्गुणः
तापत्रयी=ई, स्त्री, १.१, सुँ, हल्ङ्याब्भ्यो दीर्घात् सुतिस्यपृक्तं हल्
झटिति, एव= अव्ययम्
येन = यद्, नपुं, ३.१, टा, त्यदादीनामः, अतो गुणे, टाङसिण्गसामिनात्स्याः, आद्गुणः
तुषार-किरणम्, कल्क-पुञ्जम्= अ, पुं, २.१, अम्, अमि उर्वः
गुण-लेश-योगात्= अ, पुं, ५.१, ङसिँ, टाङसिण्गसामिनात्स्याः, अकः सवर्णे दीर्घः
अस्य= इदम्, पुं, ६.१, ङस्, त्यदादीनामः, अतो गुणे, टाङसिङसामिनात्स्याः, हलि लोपः
वारिज-विलोचन = अ, पुं, १.१ सम्बोधनम्, सुँ, एङ्ह्रस्वात् सम्बुद्धेः
तिङन्तप्रक्रिया
जयति = जि, भ्वादिः, परस्मैपदी, लट्, प्रथमपुरुषः एकवचनम्
मुञ्चति= मुच्, तुदादिः, परस्मैपदी, लट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
मन्ये = मन्, दिवादिः, आत्मनेपदी, लट्, उत्तमपुरुषः, एकवचनम्
समासाः, तद्धिताः, कृदन्ताः
सिद्धौषधम्= सिद्धम् ओषधम् कर्मधारयः
अधर-रत्न-पात्रे= रत्नेन कृतं पात्रं मध्यमपदलोपी तृतीया तत्, अधरं रत्नपात्रमिव उपमानोत्तरपदकर्मधारयः
तापत्रयी= त्रयाणां तापानां समाहारः, द्विगुः
तुषार-किरणम्= तुषारस्य किरणम् ६तत्, तम्
गुण-लेश-योगात्= गुणस्य लेशः ६तत्, तस्य योगः, तस्मात् ६तत्
वारिज-विलोचन= वारिजमिव लोचनम् कर्मधारयः, लोचनम् यस्य सः समानाधिकरणबहुव्रीहिः, हे
कल्कपुञ्जम् = कल्कस्य पुञ्जम् ६तत्

Shloka 94 - Sri Varadarajastava

        Click on the image to open:

          तापत्रयौषधवरस्य तव स्मितस्य निःश्वासमन्दमरुता निबुसीकृतस्य ।           एते कडङ्गरचया इव विप्रकीर्णा जैवातृकस्य किरणा जगति भ्रमन्ति ॥९४॥

T:  Oh Lord Śrī Varadarāja, Your smile is the best medicine for all our existential troubles. The soft breeze of Your exhaled breath gently blows away the husk surrounding that smile (like husk on grains in a field).  That husk blown away becomes the rays of the moon which spreads around and heals and cools the whole world!    

Explanation: Even the gentle laughter or smile of the Lord can drive away all our ills - spiritual, material and acts of Nature. Thus it is the best medicine for Tāpatraya. When the ears of grains in the field are blown over by the wind, their husk loosened already is blown away and scattered by the breeze. In the same way, the Lord's outgoing breath as He smiles scatter away the imagined husk around His smile, the poet says. This husk roughage is what scatters around and becomes the well-known cooling and healing rays of the moon. (We have seen before that the moon is supposed to nourish and heal all plant and animal life). 

Since the grains inside are much tastier and more nourishing than the chaff/husk, the poet implies that the Lord's smile is far greater than the moon's rays in its cooling, healing and enlivening power. By calling the moon's rays unimportant chaff/husk, the poet is indirectly extolling the greatness of the Lord's smile! This is Aprastutapraśamsālaṅkāra, a category of Upamā.            

व्याकरणांशाः
मूलम्
तापत्रयौषधवरस्य तव स्मितस्य निःश्वासमन्दमरुता निबुसीकृतस्य ।
एते कडङ्गरचया इव विप्रकीर्णा जैवातृकस्य किरणा जगति भ्रमन्ति ॥९४॥
पदच्चेदः
तापत्रय-ओषध-वरस्य, तव, स्मितस्य, निःश्वास-मन्द-मरुता, निबुसी-कृतस्य, एते, कडङ्गर-चयाः, इव, वि-प्रकीर्णाः, जैवातृकस्य, किरणाः, जगति, भ्रमन्ति
सन्धयः
तापत्रय-ओषध= वृद्धिरेचि
निःश्वास= ससजुषो रुः, खरवसानयोर्विसर्जनीयः, विसर्जनीयस्य सः, स्तोः श्चुना श्चुः
कडङ्गर-चयाः+ इव= ससजुषो रुः, भोभगोअघोअपूर्वस्य योऽशि, लोपः शाकल्यस्य
वि-प्रकीर्णाः+जैवातृकस्य, किरणाः+जगति= ससजुषो रुः, भोभगोअघोअपूर्वस्य योऽशि, लोपः शाकल्यस्य
आकाङ्क्षा-अन्वयः
तव तापत्रय-औषध-वरस्य निःश्वास-मन्द-मरुता निबुसी-कृतस्य स्मितस्य एते कडङ्गर-चया वि-प्रकीर्णा जैवातृकस्य किरणा इव जगति भ्रमन्ति
Your smile, a supreme healer of threefold woes, cleansed of chaff/husk by Your gentle outgoing breath, has the husk scattared and spread around the world as the life-nourishing rays of the moon.
सुबन्तप्रक्रिया
तापत्रय-औषध-वरस्य, स्मितस्य, निबुसी-कृतस्य, जैवातृकस्य= अ, पुं, ६.१, ङस्, टाङसिङसामिनात्स्याः
तव= युष्मद्, ६.१, ङस्, युश्ःमदस्मद्भ्यां ङसोऽश्, तवममौ ङसि, अतो गुणे, शेषे लोपः
निःश्वास-मन्द-मरुता= त्, पुं, ३.१, टा
एते= एतद्, पुं, १.३, जस्, त्यदादीनामः, अतो गुणे, जसः शी, आद्गुणः
कडङ्गर-चयाः, वि-प्रकीर्णाः, किरणाः= अ, पुं, १.३, जस्, प्रथमयोः पूर्वसवर्णः, ससजुषो रुः, खरवसानयोर्विसर्जनीयः
इव= अव्ययम्
जगति= त्, नपुं, ७.१, ङि
तिङन्तप्रक्रिया
भ्रमन्ति= भ्रम्, भ्वादिः, परस्मैपदी, लट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
समासाः, तद्धिताः, कृदन्ताः
तापत्रय-ओषध-वरस्य= तापानां त्रयम्, ६तत्, त्रयस्य ओषधम्, ६तत्, ओषधानां वरः, ६तत्, तस्य
निःश्वास-मन्द-मरुता= निःश्वासस्य मन्दम् मरुत् (कर्मधारयः) ६तत्, तेन
तापत्रय-ओषध-वरस्य, तव, स्मितस्य, निःश्वास-मन्द-मरुता, निबुसी-कृतस्य, एते, कडङ्गर-चयाः, इव, वि-प्रकीर्णाः, जैवातृकस्य, किरणाः, जगति, भ्रमन्ति
निबुसी-कृतस्य= बुसम् निबुसम् कृतम् नामधातुः, तस्य
कडङ्गर-चयाः= कडङ्गरस्य चयः, ते ६तत्
वि-प्रकीर्णाः= कृदन्तः, वि+प्र+कीरति, क्ताः